“Lanthanum” elementi

Seýrek toprak, umumy ulanylýan deňeşdirme, nebit senagatyň gany bolsa, senagatyň witaminleri diýip bolar. Seýrek ýer metallary himiki elementleriň döwürleýin tablisasyndaky 17 elementden ybarat bolan metallar toparydyr, mysal üçinlantan, seriumwe praseodim, olar elektronikada, nebithimiýada, metallurgiýada we beýleki ugurlarda giňden ulanylýar. Bu elementler dürli önümleriň we prosesleriň öndürijiligini we funksiýalaryny ýokarlandyrmakda möhüm rol oýnaýar.

Alymlar seýrek ýer metallarynyň täze ulanylyşyny her 3-5 ýylda açyp bilýärler we her alty oýlap tapyşyň biri seýrek ýer metallaryna daýanýar. Bu bolsa seýrek ýer metallarynyň tehnologik ösüşlere we innowasiýalara goşýan uly we dowamly goşandyny görkezýär.

Hytaý seýrek ýer metallarynyň baý gorlaryna eýe bolup, gorlary, önümçilik möçberi we eksport möçberi boýunça dünýäde birinji orny eýeleýär. Bu diňe Hytaýyň baý tebigy baýlyklaryny görkezmek bilen çäklenmän, eýsem seýrek ýer metallaryny gazyp almakda, gaýtadan işlemekde we paýlamakda güýçli mümkinçiliklerini hem görkezýär. Şol bir wagtyň özünde, Hytaý 17 seýrek ýer metalynyň hemmesini, esasanam orta we agyr seýrek ýer metallaryny ajaýyp harby ulanylyş bilen üpjün edip bilýän ýeke-täk ýurtdur. Hytaýyň

bu babatda agalyk ediji pozisiýa beýleki ýurtlaryň uly ünsüni we göripligini özüne çekdi.

“Lanthanum” elementi 1839-njy ýylda Moisander atly şwesiýaly bir adam seriý topragynyň başga elementleri hem öz içine alýandygyny anyklanda atlandyryldy. Ol elementi “Lanthanum” diýip atlandyrmak üçin “gizlin” diýmegi aňladýan grek sözüni aldy, bu karar himiki elementleriň klassifikasiýasynda we düşünilişinde möhüm ädim boldy.

Lantanyň ulanylyşy örän giň. Mysal üçin, pýezoelektrik materiallarda ol mehaniki energiýany elektrik energiýasyna we tersine öwürmäge kömek edýär, bu bolsa ony zerur edýärdatçikler we hereketlendirijiler. Gyzdyryjy materiallarda lantan ýylylyk geçirijiliginiň we durnuklylygynyň gowulanmagyna goşant goşýar. Termoelektrik materiallarda ýylylygy elektrik energiýasyna öwürmegiň netijeliligini ýokarlandyrýar. Magnit garşylykly materiallarda magnit häsiýetlerini üýtgedýär, lüminesent materiallarda (LAN poroşogy) bolsa aýdyň we netijeli ýagtylyk çykaryşlaryny öndürýär. Lantan şeýle hem wodorod saklamak üçin niýetlenen materiallarda möhümdir, bu bolsa wodorodyň has netijeli saklanmagyna we boşadylmagyna mümkinçilik berýär. Optiki aýnada ol döwülme görkezijisini we aýdyňlygyny gowulandyrýar. Lazer materiallarynda ol güýçli we takyk lazer şöhleleriniň döredilmegine mümkinçilik berýär. Mundan başga-da, lantan dürli garyndy materiallarda olaryň berkligini, çydamlylygyny we beýleki häsiýetlerini ýokarlandyrmak üçin ulanylýar. Lantan şeýle hem köp sanly organiki himiki önümleri katalizator hökmünde taýýarlamakda, himiki reaksiýalary ýeňilleşdirmekde we önümleriň hasyllylygyny ýokarlandyrmakda ulanylýar. Mundan başga-da, lantan daşary ýurtlarda fotokatalitik oba hojalyk plýonkalarynda ulanylýar, olar ekinleriň ösüşini we goragyny ýokarlandyrmakda geljegi uly netijeleri görkezdi. Daşary ýurtlarda alymlar ekinlerde lantanyň roluna "super kalsiý" lakamyny berdiler we onuň oba hojalyk ulanylyşynda möhüm ähmiýetini nygtaýarlar.